- چنانچه قاضى ابو بكر باقلانى در اعجاز القرآن « 5 » مىگويد - آن را چنين مورد ارزيابى قرار داد : اين امكان وجود داشته است كه پديد آورندگان كتب سودمند درباره مفاهيم قرآنى و كسانى كه در فوايد مستنبط از اين كتاب سخن گفته‌اند - يعنى عالمان صناعت عربيّت و صاحبان صناعت كلام - با تفصيل بيشترى از « وجه اعجاز » اين كتاب و استدلال بر منزلت و جايگاه آن سخن گويند ؛ چه ، اين كتاب سزاوار بحثى بيش از آن است كه در اين باره تأليف كرده‌اند . . . پس نياز به اين بحث نيازى ملموستر و اشتغال بدان واجبتر است . برخى از آنان در اين مسئله كوتاهى ورزيده‌اند ، تا آنجا كه گروهى به عقايد و آراء برهمائيان در اين مقوله گرويدند و چنين اظهار كردند كه ناتوانى معتقدان به اعجاز قرآن از اثبات اين امر ايجاب مىكند كه بگوييم هيچ حجّت و برهانى بر اين مدعا نيست و اين اعجاز هيچ وجهى ندارد ؛ چه اين كه آنان مىديدند معتقدان به اعجاز در دقايق آنچه ابداع كرده‌اند چيره دستى نشان داده و در آنچه پديد آورده و وضع كرده‌اند آخرين سخن را گفته‌اند ، اما با وجود اين آنچه در اين زمينه - اعجاز قرآن - تأليف نموده‌اند نه كامل است و نه توانسته است وجه اعجاز را بيان كند ؛ شيوه‌هايى كه در اين كتاب براى استدلال بر اين امر به كار گرفته شده تهذيب نشده و بدين سبب نارساست و ترتيبى نيز در بيان آنها مراعات نشده است . البته ممكن است برخى از آنان در تفريطى كه از ناحيهء ايشان صورت گرفته و در اين كه پاره‌اى از حقايق از دستشان رفته است معذور باشند ؛ زيرا اين زمينه‌اى است كه نتوان آن را به طور كامل دريافت و به استوارى در آن سخن گفت مگر پس از رسيدن به حقايق و امورى كه خاستگاهش و الا ، منزلتش بلند ، راه رسيدن به آن دقيق و استدلال بر آن لطيف و حساس است . . . جاحظ كتابى در زمينهء نظم قرآن تأليف كرده كه در آن چيزى بيش از آنچه متكلمان قبل از او گفته بودند نگفته و از بيشتر حقايقى كه در اين مسئله پنهان مانده پرده برنداشته است . ابو سليمان خطابى ( فت 388 ه ق ) در مقدمهء رسالهء خود « 6 » دربارهء اعجاز مىگويد : در گذشته و حال ، عالمان در اين زمينه بسيار سخن گفته و عقايد و آراء متفاوتى را اظهار كرده‌اند . اما ما نديده‌ايم كه آنان تا كنون به سرچشمه راه يافته باشند ؛ چرا كه معرفت وجه اعجاز قرآن و شناخت حقيقت اين امر و آگاهى يافتن از كيفيات آن

--> ( 5 ) چاپ ذخاير ، ص 6 و 7 . ( 6 ) اين رساله به انضمام النكت ابو الحسن على بن عيسى رمانى و الشافيه از جرجانى در دار الذخائر تحت عنوان ثلاث رسائل فى اعجاز القرآن چاپ شده است .